Qloballaşma və İnsan İnkişafı

    Kategori: Araşdırma Tarih: 7-11-2018, 00:00
    Gündəlik danışıq prosesində “qlobal hadisələr” , “qloballaşma” kimi sözlərdən istifadə edilir. Bəs,nədir bu sözlərin mənası və əhəmiyyəti,həyatımızdakı rolu?

    Qloballaşma və İnsan İnkişafı


    Gəlin,nəzər salaq.
    “Bəşəriyyətin inkişafının müasir mərhələsində qloballaşma onun əsas məzmununu müəyyən edir” desək yanılmarıq. Bu prosesin əsas səbəblərini, təzahür formalarını, nəticələrini, müxtəlif aspektlərini aydınlaşdırmadan müasir dünyamızda baş verən sosial, iqtisadi, kulturuloji, geosiyasi və digər prosesləri düzgün anlamaq mümkün deyil. Bir çoxlarımız fərqinə varmasaq da, qloballaşmanın təsirini və işarələrini hər gün həyatımızda görə bilərik. Adi gündəlik həyatınızı gözünüzün önündə canlandırın. Səhər yuxudan oyanıb dişlərinizi Avropada istehsal edilmiş diş pastası ilə fırçalayırsınız, Türkiyə məhsulu olan sabunla yuyunursunuz, Çində istehsal edilmiş kompüterinizdə dünya xəbərlərini Azərbaycan xəbər portalları ilə yanaşı, ABŞ, Rusiya və b. qəzetlərdən oxuyursunuz, elektron poçtunuza İsveçrədə beynəlxalq konfransda iştirakınızı təsdiq edən məktub alırsınız, Koreyada istehsal edilmiş telefonunuzla dostunuzla zəngləşib gündəlik planlarınızı dəqiqləşdirirsiniz, səhər yeməyi süfrəsində mütləq hər hansı bir qida xaricdə istehsal edilib, İtaliyada istehsal edilmiş kostyumunuzu geyinib, Almaniyada istehsal edilmiş avtomobilinizlə işə gedirsiniz. Başqa sözlə, hər gün siz dünyanın müxtəlif bölgələrində istehsal edilən məhsullara və tanımadığınız minlərlə insana arxalanaraq gündəlik həyatınızı qurursunuz. Bu cür qarşılıqlı asılılıq məhz beynəlxalq ticarətin və qloballaşmanın xidmətləridir. Sizi yuxarıda sadaladığımız və sadalamadığımız məhsullarla təmin edən insanlar bunu sadəcə sizin rahatlığınızı fikirləşərək fədakarlıqla istehsal etmirlər. Və ya heç də həmişə hər hansı dövlət qurumu istəklərinizi nəzərə alıb bu istehlak məhsullarını istehsal edib sizin ehtiyacınızı ödəməyə çalışmır. Əksinə sizin istifadə etdiyiniz məhsulları istehsal edən insanların özləri də, öz əməklərinin nəticəsində sizin kimi digər istehlak məhsullarını istifadə edirlər. Məhz bütün bunları arqument gətirərək müasir liberal iqtisadçılar iddia edirlər ki, genişlənən beynəlxalq ticarət və qloballaşma bütün xalqların və insanların maraqlarına cavab verir, çünki bu prosesin nəticəsində hər kəs daha yaxşı imkanlar əldə etmiş olur. Hazırda dünyada müxtəlif mətbuat dərgilərində və elmi məcmuələrdə ən geniş müzakirə edilən mövzular qloballaşma və onun ayrı-ayrı xalqların ənənəvi mədəni yaşam tərzlərinə və maddi rifahlarına təsiri haqqında bir-birinə zidd mövqelərdir. Bu termin aktiv elmi dövriyyəyə 1983-cü ildə Harvard professoru Teodor Levit tərəfindən gətirilsə də, ilk dəfə 1944-cü ildə işlədilmişdir. Biz tez-tez ayrı-ayrı ölkələrdə əhalinin neçə faizinin qloballaşmanı dəstəklədiyini, neçə faizinin bu prosesin əleyhinə olmasını və ümumiyyətlə insanların bu prosesə 287 münasibətini öyrənməyə çalışan rəy sorğularının keçirilməsi haqqında eşidirik. Bir çoxlarınız yəqin ki, televiziya kanallarında Böyük Yeddilərin (G7 ölkələri) görüşləri zamanı müxtəlif ölkələrdən olan anti-qlobalistlərin yürüşləri və bu yürüşlərə qarşı ictimai asayiş qüvvələrinin, hətta ordu birləşmələrinin böyük təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirməsi haqqında xəbərləri izləmisiniz. Müxtəlif ölkələrdən olan anti-qlobalistlər asayişi mühafizə edən qüvvələrlə açıq toqquşmaya girir və McDonalds, Coca-Cola, Pepsi və transmilli şirkətlərin simvolları olan digər beynəlxalq markaların dükanlarına hücumlar edir, həmin obyektləri dağıdaraq mümkün qədər çox ziyan vurmağa çalışırlar. Yəqin ki, artıq bir çoxlarınız anti-qlobalistlərin nə üçün bu hərəkətləri nümayişkaranə və mütəşəkkil formada etdikləri sualını özünüzə vermisiniz. Bir qrup hiperqloballaşma konsepsiyasının tərəfdarı olan alimlər hesab edirlər ki, qloballaşma şübhəsiz hamı üçün mənfəətlidir, belə ki, ölkələr arasında sərhədlər aradan qalxır və buna görə də ölkələr bu prosesə daha yaxından qoşulmaq üçün öz iqtisadiyyatlarını liberallaşdırmalıdırlar. Digərləri inkişaf etmiş və uzun müddət qloballaşmanın aktoru deyil, obyekti olmuş inkişaf etməkdə olan ölkələr prizmasından məsələyə baxaraq, qloballaşmanın və transmilli şirkətlərin rolunu mənfi qiymətləndirirək bu prosesə tənqidi yanaşırlar. Məsələn, məşhur iqtisadçı, Nobel mükafatı laureatı, Beynəlxalq Bankın və keçmiş ABŞ prezidenti B. Klintonun məsləhətçisi olmuş C. Stiqlits qloballaşmanı və beynəlxalq maliyyə qurumlarını “içəridən” neokeynsiançılıq (Neo-Keynesian) mövqeyindən tənqid edərək qloballaşmanın mənfi təsirlərini aradan qaldırmaq üçün dövlət nizamlanması mexanizmlərinin gücləndirilməsinin əhəmiyyətini vurğulayırlar.

    Hər bir halda qeyd edilməlidir ki, qloballaşma özünün obyektiv səbəbləri olan real bir prosesdir. Onun əleyhdarları bir çox hallarda Avropanın yeni tarixindəki “ludditlər” hərəkatını xatırladır. XVII-XVIII əsrlər İngiltərəsində bu hərəkatın tərəfdarları hesab edirdilər ki, bütün sosial bəlaların kökündə meydana yeni çıxan dəzgahlar və maşınlar durur. Onlar dəzgahları və maşınları sındırıbdağıdaraq “köhnə xoş günləri” qaytarmağa çalışırdılar. 2008-ci ildə başlamış iqtisadi böhran bir sıra Valden Bello kimi “antiqlobalist” iqtisadçılara yeni eranın -- “de-qloballaşma” erasının başlanmasını elan etməyə imkan verdi. Bu iddiaların nə dərəcədə reallaşacağını zaman göstərəcək. Ancaq bir məsələni unutmamaq lazımdır ki, əvvəla qloballaşma kapitalist iqtisadiyyatının dövri inkişaf xarakterini dəyişəcəyini gözləmirdi, digər tərəfdən dünyadakı iqtisadi böhran mallar, xidmətlər, əmək və kapital bazarlarının qovuşması prosesinin qarşısını alır.Beləliklə, belə bir nəticə çıxara bilərik ki,qloballaşma inkişaf edən dünyamızda və insanların həyatında mühüm rol oynayır.


    Axundi Fidan
    Səfərova Aygün

    Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyası.


© 2017 Milliyyətçi Hərəkat