İrana ikinci dalğa sanksiyaları və mümkün təsirlər

    Kategori: Siyasət Tarih: 10-11-2018, 22:42
    Bu gündən etibarən, İran iqtisadiyyatı baxımından sanksiyalar birinci mərhələyə nisbətən daha vacibdir.

    İrana ikinci dalğa sanksiyaları və mümkün təsirlər


    İkinci mərhələdə enerji, xüsusilə də neft və təbii qazla əlaqəli bütün məhsullar sanksiya ilə əhatə olunub.
    ABŞ prezidenti Trump, Vaşinqtonun İranla Müstəqil Mübarizə Planı (KOEP) arasında birtərəfli olaraq geri çəkildiyini açıqladı. ABŞ-ın bu razılaşmadan çıxarılması ilə 2015-ci ilədək ABŞ qanunvericiliyində tətbiq edilmiş və tətbiq olunan QHT-lərlə həyata keçirilmiş sanksiyalar bərpa edilmişdir.
    İranın müqaviləni imzalamasında ən mühüm motivasiya ölkəyə tətbiq edilən sanksiyaların azaldılması və ölkənin qlobal sistemə inteqrasiyası prosesini təşviq etmək və ölkənin iqtisadiyyatını azaltmaq idi. Müqavilənin ABŞ-dan çıxarılması deməkdir ki, İranın nüvə razılaşmasından faydası ciddi şəkildə pozulur; bəzi ekspertlər bir addım daha gedərək ABŞ-ın çəkilməsini razılaşmanın faktiki sonuna kimi geri çəkməyi şərh edirlər. Bu vəziyyətdə olmasına baxmayaraq, İranın Birləşmiş Millətlər Təşkilatında fəaliyyət göstərən beynəlxalq təşkilatların yoxlamalarında KOEP-də öz öhdəliklərini yerinə yetirdiyi bildirilir.

    ABŞ, iki mərhələdən ibarət olan bir təqvim üçün addımların razılığının geri çəkilməsindən sonra. ABŞ Maliyyə Nazirliyi tərəfindən icra edilən sanksiya sisteminin ilk mərhələsi 8 Avqust 2018-ci ildə istifadəyə verildi. Birinci mərhələdə avtomobil, qiymətli metallar və sənaye əsaslı proqram təminatı kimi məhsulların satışı ilə bağlı müddəalar qüvvəyə qoyulmuşdur. İkinci mərhələ 5 noyabrda fəaliyyətə başlayır və birinci mərhələyə görə İran iqtisadiyyatı baxımından daha vacibdir. İkinci mərhələdə enerji, xüsusilə neft və təbii qaz, liman əməliyyatları, gəmi ticarət, sığorta və beynəlxalq bank xidmətləri ilə əlaqəli bütün məhsullar sanksiya ilə əhatə olunub.

    İran iqtisadiyyatı kontekstində əsas məsələ xam neftin ixracıdır. Qlobal neft qiymətlərində illik dəyişikliklər olmasına baxmayaraq, İran iqtisadiyyatının beşdə biri və İran hökumətinin gəlirlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi neft ixracına əsaslanır. Neft ticarətindən başqa, ikinci mərhələdə sanksiyaların effektiv həyata keçirilməsi baxımından vacib olan digər bir amil ABŞ dolları ilə bağlı beynəlxalq pul köçürmələrinin qadağan olunmasıdır. İkinci mərhələin tətbiqi ilə üçüncü bir ölkədə yaşayan və ya hüquqi şəxs İranlı bir tacirlə ticarət edirsə, İrandan həmin ölkəyə və ya İrandan bu ölkəyə bu ticarətdən pul köçürməkdə ciddi problemlər olacaq. Qlobal ticarətdə ABŞ dollarının üstünlüyü sanksiyaların effektivliyinin artırılmasında həlledici rol oynayır. ABŞ sanksiyalar mexanizminə əsasən ABŞ dolları (belə qiymətli kağızlar və ya birbaşa pul köçürməsi halında) bu cür ticarətdə dolayı yoldan istifadə edilməsinə icazə verilmir. Bu səbəbdən, beynəlxalq banklar və vasitəçilik xidmətləri göstərən digər maliyyə qurumları, qara və ağ ərazilərdən asılı olmayaraq İranla bağlı birbaşa və ya dolayı pul köçürmələrinin vasitəçiliyindən çəkinəcəklər.


    Aİ-nin sanksiyaları axtarması

    Mayın 8-dən sonra KOEP-in davam etdirilməsi üçün Aİ ölkələri liderləri, diplomatları və rəsmi strukturları ilə çox vaxt keçirdi. ABŞ-ın qətnamə nəzərdən keçirilməsinə yönəldilmiş bu səylər İranın yay başlamasından razılığına yönəlib. İran Xarici İşlər Nazirliyi ilə AB nümayəndələri arasında aparılan araşdırmaların məqsədi, İranın razılığa gəlməsi şərtilə, ölkənin nəfəs alması üçün bir yer yaratmaqdır. Ən azı İranla ən az ticarət edən Aİ, İranın razılığından əl çəkməsini istəyir. Suriya böhranını və İranın ortasında AB-yə yayılmasının nəticələrini görmüş olan AB-nin səyləri hələ görünmürsə də, səylər əvəzində istehsal edilən konkret həlləri hələ də görə bilmərik.

    Aİ-nin səyləri iki əsas sütuna əsaslanır. İlki kiçik və orta ölçülü AB firmalarının İranla ticarət etmək üçün davamlılığını təmin etmək. Aİ-nin əsas korporativ firması artıq bu bazarın itirilməsi riski səbəbindən ABŞ bazarında olduğu üçün İran bazarından çıxmışdır. Bununla belə, kiçik və orta ölçülü firmalar (ən azı ABŞ ilə işləməyənlər) ABŞ-ın sanksiya riski daxilində deyil. Aİ-nin ikinci işarəsi İran ticarətindən AB ilə İrana pul köçürməsini təmin etmək mexanizminin inkişafıdır və ABŞ-ın sanksiya radarını tətbiq etməməsi. Bu günə qədər işlənməmiş bir mexanizm olduğunu və bununla necə işləməyini bilmədiyini söyləyir.

    ABŞ Xəzinə Nazirliyi səlahiyyətliləri müxtəlif platformalarda etdikləri şərhlərdə sanksiyaların (və xüsusilə neft ihracatına istiqamətli olanların) tətbiq olunması əsnasında heç bir ölkəyə istisna tanınmayacağını söylədilər. İranın keçən il 4.2-4.5 milyon barrel neft boru və bu istehsalın təxminən 2.3-2.5 milyon barrel xaricində satılması. Bu ifadələrdən dərhal sonra, bir çox AB ölkəsi, eləcə də Yaponiya və S. Koreya, İrandan neft alışlarını dayandırdıqlarını açıqladı. Ancaq bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bu ölkələr İrandan idxal etdikləri nefti qlobal miqyaslı xüsusi şirkətlər vasitəçiliyi ilə edirlər və bu səbəbdən bu şirkətlərin bu seçimləri sanksiya riskindən qaynaqlanır. İqtisadi faktorlar bir yana buraxılacaq olursa Hindistan, Çin və Türkiyə üçün İrandan neft tədarükə enerji təhlükəsizliyi kontekstində son dərəcə əhəmiyyətli. Bu üçünün İrandan satın aldığı xam neft miqdarı müvafiq 500-700, 450-600 və 150-200 min barrel / gün bantında və bu üç ölkənin ümumi idxalı 1,1-1,5 milyon barrel / gün ətrafında. Mütəxəssislərin etdikləri qiymətləndirmələrə görə bütün ölkələr (Yaponiya, C. Koreya və AB ölkələri də daxil) Vaşinqtona heyətlər göndərməkdə və İrandan neft alışının özləri üçün strateji əhəmiyyətinə vurğu edib azad almağa çalışmaqda. Necə ki 31 oktyabr günü ABŞ rəhbərliyin edilən bir şərhə görə May 2018 sonrası İrandan neft alışını ciddi nisbətdə azaldır. 8 ölkəyə müəyyən səviyyədə azadlıq veriləcəyi açıqlandı. İran sanksiyaları çərçivəsində neft qiymətlərinin həddindən artıq səviyyədə artım göstərmə riski, ABŞ-ın tətbiq sanksiyaların uzun dövrdə davamlılığını çətinliyə salma riski var.

    1 milyon barrel İrana bərabərdir

    Ssenarilər İran iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərəcəkdir. Ancaq sual, İran iqtisadiyyatının nə dərəcədə mənfi təsir edəcəyidir. 2018-ci ilin oktyabr ayından etibarən İranın gündəlik neft ixracı 1,7-1,9 milyon təşkil barrel edir. İstisnalar nəzərə alınmaqla, noyabr ayında neft ixracı bir qədər azalıb olsa da, 1,3-1,5 milyon barel qrupda olacaqlarını proqnozlaşdırmaq olar. İran iqtisadiyyatı 1 milyon bareldən azdırsa, dərin narahat edir. Satış 1 milyon bareldən aşağı düşsə, İran iqtisadiyyatının uzun müddətdə yaşamağı çətindir.

    1 yanvarda Tehranda 4 min 300 ABŞ dolları bölüşdürülür, oktyabr ayının son günlərində isə məzənnə 15 mindir və bölünmənin amortizasiyası yüzdə 300-dən çoxdur. Valyuta məzənnəsində bu dəyişiklik bir çox iqtisadi göstəriciyə, xüsusilə inflyasiyaya mənfi təsir göstərmişdir. Valyuta məzənnəsinin dəyişməsi ölkədə qiymət formalaşması sistemini pozdu və bu vəziyyətdən faydalanmaq üçün korrupsiya xəbərləri tez-tez mətbuatda əks olundu. Valyuta ehtiyatlarını qorumaq üçün dövlət tərəfindən alınan tədbirlərdən əziyyət çəkənlər var. Valyuta məzənnəsinin artması, idxalçıları və aralıq malların idxalçılarını istifadə edən bir çox şirkətin vəziyyətini ciddi şəkildə pozdu. Bu məzmunda sabit gəlirli insanların real əmək haqqının azalması da vurğulanır.

    Önümüzdəki dövr İran üçün çox çətin olacaq. Bəzi mütəxəssislərə görə ABŞ-ın sanksiyalardan muradı iqtisadi zərbə və ictimai hərəkətlərə söykənən bir rejim dəyişikliyi. Bu alternativ Türkiyə baxımından heç arzu edilməyən bir vəziyyət. Suriya vətəndaş müharibəsi dayandırılarkən bu alternativ haqqında düşünmək belə istəmirik. Digər bir alternativ, İranın sanksiyalara səbr etməsi və zamanla vəziyyətin daha məqbul bir gərginlik səviyyəsinə çəkilməsi. Bu iki həddindən artıq ssenarilər arasında fərqli alternativlər qurula bilər. Ancaq hər halda Türkiyə və bölgə ölkələri baxımından da həssas və diqqətlə izlənilməsi lazım olan bir prosesin başladığı aydındır.



    Altay Quliyev


© 2017 Milliyyətçi Hərəkat